Dlaczego ochrona radiologiczna dotyczy nie tylko pacjenta, ale także personelu?
Promieniowanie rentgenowskie odgrywa istotną rolę we współczesnej diagnostyce obrazowej i procedurach zabiegowych. Umożliwia ocenę struktur anatomicznych, wspiera rozpoznawanie chorób i pozwala kontrolować przebieg wielu interwencji medycznych. Korzyści z jego zastosowania są bezsporne, jednak każda procedura wykorzystująca promieniowanie jonizujące wymaga odpowiedniego podejścia do bezpieczeństwa.
W centrum uwagi najczęściej znajduje się pacjent, który bezpośrednio poddawany jest badaniu lub zabiegowi. Ochrona radiologiczna obejmuje jednak również lekarzy, techników elektroradiologii, pielęgniarki i pozostałe osoby uczestniczące w procedurach medycznych. Dla personelu szczególne znaczenie ma powtarzalność ekspozycji zawodowej, która może trwać przez wiele lat pracy.
Dlaczego ochrona obu grup jest równie istotna i jakie działania pomagają ograniczać narażenie na promieniowanie w codziennej praktyce klinicznej?
Ochrona radiologiczna – wspólna odpowiedzialność za bezpieczeństwo
Ochrona radiologiczna to zbiór zasad, procedur i środków technicznych służących ograniczaniu ryzyka związanego z narażeniem na promieniowanie jonizujące.
System ochrony radiologicznej opiera się na trzech podstawowych zasadach:
- Uzasadnienie – zastosowanie promieniowania powinno przynosić korzyść przewyższającą związane z nim ryzyko.
- Optymalizacja – ekspozycję należy ograniczać do poziomu tak niskiego, jak jest to rozsądnie osiągalne, przy zachowaniu celu diagnostycznego lub terapeutycznego. Zasada ta jest powszechnie określana skrótem ALARA (As Low As Reasonably Achievable).
- Limity dawek – dawki otrzymywane przez osoby narażone zawodowo nie mogą przekraczać wartości granicznych określonych w przepisach. Limity te nie dotyczą narażenia medycznego pacjenta, którego ekspozycja wynika z konkretnej potrzeby diagnostycznej lub terapeutycznej.
W praktyce oznacza to odpowiedni dobór parametrów obrazowania, ograniczanie niepotrzebnych ekspozycji, właściwą organizację pracy oraz stosowanie środków ochronnych dostosowanych do rodzaju procedury.
Ważne jest rozróżnienie narażenia medycznego pacjenta od narażenia zawodowego personelu. Pacjent poddawany jest badaniu lub zabiegowi w związku z określoną potrzebą medyczną. Pracownik ochrony zdrowia może natomiast wielokrotnie uczestniczyć w takich procedurach, nie odnosząc z ekspozycji bezpośredniej korzyści zdrowotnej.
Dlatego skuteczny system ochrony radiologicznej musi uwzględniać obie perspektywy [1, 3].
Dlaczego personel medyczny również jest narażony na promieniowanie?
Podczas badania rentgenowskiego lub procedury prowadzonej pod kontrolą fluoroskopii część promieniowania wchodzi w interakcję z ciałem pacjenta i ulega rozproszeniu.
To właśnie promieniowanie rozproszone pochodzące od pacjenta stanowi główne źródło narażenia zawodowego personelu podczas wielu procedur interwencyjnych wykorzystujących promieniowanie RTG.
Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których pracownicy muszą przebywać blisko stołu zabiegowego, np. podczas zabiegów pod kontrolą fluoroskopii, procedur kardiologii interwencyjnej czy innych interwencji wykorzystujących obrazowanie rentgenowskie.
Poziom narażenia zależy m.in. od czasu ekspozycji, odległości od obszaru napromienianego, geometrii układu obrazowania, parametrów technicznych i zastosowanych osłon.
Nie oznacza to, że każda obecność w pracowni RTG wiąże się z takim samym ryzykiem. Narażenie personelu jest zróżnicowane i zależy od rodzaju wykonywanych czynności oraz warunków pracy [1, 4, 6].
Dlaczego powtarzalność ekspozycji ma znaczenie?
Pacjent może być poddawany pojedynczemu badaniu lub określonej serii procedur diagnostycznych. Pracownik medyczny może natomiast uczestniczyć w wielu badaniach i zabiegach każdego tygodnia, przez cały okres aktywności zawodowej.
Promieniowanie jonizujące może powodować uszkodzenia komórek i materiału genetycznego. W ochronie radiologicznej uwzględnia się zarówno efekty stochastyczne, których prawdopodobieństwo wystąpienia rośnie wraz z dawką, jak i reakcje tkankowe, występujące po przekroczeniu określonych progów dawki.
Jednym z istotnych zagadnień jest ochrona soczewki oka. Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP) w publikacji 118 wskazała, że soczewka jest bardziej wrażliwa na promieniowanie, niż wcześniej zakładano, i zaleciła znaczące obniżenie dawki granicznej dla tego narządu [2]. Zalecenie to zostało przyjęte w dyrektywie 2013/59/Euratom i wdrożone do polskich przepisów. Z kolei publikacja ICRP 139 zwraca uwagę na znaczenie monitorowania ekspozycji soczewki oraz stosowania odpowiednich środków ochronnych przez personel wykonujący procedury interwencyjne [1].
Z tego względu bezpieczeństwo radiologiczne nie może ograniczać się do jednorazowego zabezpieczenia przed ekspozycją. Powinno stanowić element systematycznego zarządzania bezpieczeństwem pracy.
Trzy filary ochrony radiologicznej: czas, odległość i osłony
Jedną z podstawowych zasad ograniczania narażenia zawodowego jest stosowanie trzech uzupełniających się metod ochrony: skracania czasu ekspozycji, zwiększania odległości oraz wykorzystywania osłon radiologicznych.
1. Czas – ograniczanie niepotrzebnej ekspozycji
Im krótszy czas ekspozycji przy porównywalnych pozostałych warunkach, tym mniejsza otrzymana dawka promieniowania.
W praktyce znaczenie mają właściwe przygotowanie procedury, odpowiednie ustawienie pacjenta, ograniczanie niepotrzebnego czasu fluoroskopii i korzystanie z dostępnych funkcji optymalizacji obrazowania.
2. Odległość – świadome planowanie stanowiska pracy
Zwiększenie odległości od źródła promieniowania i obszaru jego rozproszenia jest jedną z najskuteczniejszych metod ograniczania ekspozycji zawodowej. Natężenie promieniowania maleje w przybliżeniu z kwadratem odległości. Oznacza to, że dwukrotne oddalenie się od źródła promieniowania rozproszonego zmniejsza moc dawki mniej więcej czterokrotnie.
W procedurach fluoroskopowych szczególnie istotne jest odpowiednie rozmieszczenie personelu względem pacjenta, lampy RTG i dostępnych osłon.
3. Osłony – dodatkowa bariera ochronna
Osłony radiologiczne ograniczają przenikanie promieniowania, przede wszystkim rozproszonego, do chronionych obszarów ciała.
W zależności od charakteru pracy stosuje się m.in. fartuchy ochronne, osłony tarczycy, okulary ochronne, osłony mobilne oraz osłony montowane przy stołach i aparaturze.
Ważne jest, aby odpowiednio dobierać i prawidłowo wykorzystywać środki ochronne. Nawet właściwie dobrana osłona nie zastępuje pozostałych zasad bezpieczeństwa [3, 4].
Środki ochrony radiologicznej personelu – co ma znaczenie w praktyce?
W przypadku personelu wykonującego procedury z wykorzystaniem promieniowania RTG dobór wyposażenia powinien uwzględniać obszary ciała wymagające ochrony, częstotliwość ekspozycji oraz specyfikę wykonywanych czynności.
Fartuchy ochronne RTG
Fartuchy radiologiczne stanowią podstawowy element ochrony indywidualnej osób przebywających w strefie narażenia podczas określonych procedur.
W zależności od modelu mogą różnić się konstrukcją, zakresem osłaniania ciała i sposobem rozłożenia obciążenia.
W ofercie Empireum dostępne są fartuchy RTG jednostronne, dwustronne i dwuczęściowe, a także inne akcesoria ochronne. Wybór konkretnego rozwiązania powinien wynikać z oceny narażenia zawodowego oraz parametrów podanych w dokumentacji producenta.
Ochrona tarczycy i soczewki oka
Fartuch ochronny nie osłania wszystkich części ciała. Z tego względu w określonych warunkach pracy potrzebne są dodatkowe środki ochronne.
Osłony tarczycy ograniczają ekspozycję okolicy szyi, natomiast okulary radiologiczne służą ograniczaniu narażenia soczewki oka.
W przypadku okularów znaczenie ma nie tylko materiał ochronny, lecz także ich dopasowanie i zakres osłaniania od strony bocznej oraz dolnej, skąd również może docierać promieniowanie rozproszone.
W kategorii ochrona radiologiczna Empireum znajdują się osłony tarczycy oraz różne modele okularów ochronnych [1, 2].
Ochrona pacjenta – dlaczego nie zawsze oznacza stosowanie dodatkowej osłony?
Jednym z najważniejszych celów ochrony pacjenta jest ograniczanie niepotrzebnej ekspozycji przy jednoczesnym uzyskaniu obrazu o jakości wystarczającej do postawienia rozpoznania lub przeprowadzenia zabiegu.
Współczesne podejście do bezpieczeństwa radiologicznego coraz mocniej akcentuje prawidłowy dobór badania, optymalizację parametrów aparatury oraz odpowiednią technikę obrazowania.
W ostatnich latach międzynarodowe organizacje zmieniły podejście do rutynowego stosowania osłon kontaktowych na ciele pacjenta. Według materiałów IAEA oraz europejskiego konsensusu z 2021 roku niewłaściwie umieszczona osłona może zasłaniać istotne struktury anatomiczne, zakłócać działanie automatycznej kontroli ekspozycji lub prowadzić do konieczności powtórzenia badania. W większości badań korzyść z jej zastosowania jest niewielka lub żadna [5, 7].
W Polsce obowiązują jednak przepisy wykonawcze do ustawy Prawo atomowe, które w określonych sytuacjach wymagają stosowania osłon osobistych u pacjenta. Dotyczy to m.in. ochrony narządów niebędących przedmiotem badania, zwłaszcza w obrębie wiązki pierwotnej, ochrony tarczycy w badaniach stomatologicznych oraz ochrony obszaru brzucha lub miednicy u kobiet w wieku rozrodczym. Obowiązek ten ma zastosowanie, o ile osłona nie obniża diagnostycznej wartości badania [8, 9, 10].
Placówki powinny więc stosować osłony pacjenta zgodnie z obowiązującymi przepisami krajowymi i wewnętrznymi procedurami, tak aby nie pogarszały one jakości diagnostycznej obrazu.
Jest to istotne rozróżnienie: zasady stosowania indywidualnych osłon przez personel i osłon kontaktowych u pacjentów nie są tożsame.
Prawidłowe pozycjonowanie pacjenta a optymalizacja badań RTG
Odpowiednie ułożenie pacjenta jest istotnym elementem przygotowania do badania obrazowego. Ułatwia uzyskanie wymaganej projekcji, właściwe ustawienie badanego obszaru oraz stabilizację pozycji w czasie ekspozycji.
W codziennej pracy wykorzystuje się w tym celu różnego rodzaju podpory, kliny, wałki i inne akcesoria pozycjonujące.
Prawidłowe pozycjonowanie może ograniczać ryzyko powtórzenia ekspozycji wynikającego z błędnego ustawienia pacjenta, jednak jego wpływ na dawkę zależy od konkretnej procedury i sposobu zastosowania.
Empireum oferuje pozycjonery RTG, obejmujące m.in. kliny, wałki, krążki oraz rozwiązania do pozycjonowania głowy i innych części ciała.
Dobór akcesoriów powinien uwzględniać wymagania konkretnego badania, właściwości produktu i kompatybilność z wykorzystywaną techniką obrazowania.
Bezpieczeństwo radiologiczne to nie tylko wyposażenie
Nawet rozbudowany zestaw środków ochronnych nie zastąpi odpowiednich procedur i świadomości zagrożeń.
ICRP podkreśla znaczenie kompleksowego programu ochrony radiologicznej obejmującego szkolenia, monitorowanie narażenia zawodowego, zapewnienie odpowiednich osłon oraz kontrolę jakości stosowanych rozwiązań [1].
Z punktu widzenia placówki medycznej szczególne znaczenie mają:
- systematyczne szkolenia personelu i aktualizacja wiedzy;
- monitorowanie indywidualnych dawek zgodnie z wymaganiami dla danego stanowiska;
- właściwy dobór środków ochrony do wykonywanych procedur;
- kontrola stanu technicznego wyposażenia ochronnego;
- prawidłowe przechowywanie fartuchów i pozostałych osłon;
- analiza organizacji pracy i możliwości ograniczania ekspozycji.
Odpowiednie przechowywanie wyposażenia jest elementem utrzymania jego właściwego stanu. W ofercie Empireum dostępne są również regały i rozwiązania do przechowywania osłon RTG.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze wyposażenia do ochrony radiologicznej?
Zakup środków ochrony radiologicznej powinien wynikać z analizy rzeczywistych potrzeb placówki oraz warunków narażenia zawodowego.
Istotne są przede wszystkim:
Zakres ochrony i parametry techniczne. Należy zweryfikować deklarowaną przez producenta równoważność ołowiu, zakres energii promieniowania, konstrukcję osłony oraz dokumenty potwierdzające zgodność z mającymi zastosowanie wymaganiami. W przypadku fartuchów ochronnych punktem odniesienia jest norma EN IEC 61331-3.
Dopasowanie do użytkownika. Fartuch lub inne wyposażenie ochronne powinno być dobrane do sylwetki, zakresu ruchów oraz charakteru wykonywanej pracy. Nieprawidłowe dopasowanie może utrudniać prawidłowe stosowanie ochrony.
Ergonomia użytkowania. W przypadku wielogodzinnych procedur znaczenie mają masa wyposażenia, rozkład obciążenia i swoboda wykonywania czynności.
Warunki użytkowania i konserwacji. Przed zakupem warto sprawdzić zalecenia producenta dotyczące przechowywania, czyszczenia, kontroli oraz okresu użytkowania.
Organizacja stanowiska pracy. Środki ochrony indywidualnej powinny uzupełniać rozwiązania techniczne i organizacyjne, a nie stanowić jedynego zabezpieczenia przed ekspozycją.
Takie podejście pozwala dopasować wyposażenie do potrzeb konkretnego zespołu i specyfiki procedur wykonywanych w placówce.
Ochrona radiologiczna pacjenta i personelu – dwa elementy jednego systemu
Bezpieczeństwo radiologiczne nie kończy się na ograniczaniu dawki otrzymywanej przez pacjenta. Obejmuje również osoby, które każdego dnia pracują w otoczeniu aparatury wykorzystującej promieniowanie jonizujące.
Optymalizacja procedur, ograniczanie ekspozycji, odpowiednie pozycjonowanie pacjenta, monitorowanie dawek zawodowych i stosowanie właściwie dobranych osłon tworzą wspólny system bezpieczeństwa.
Ochrona pacjenta i ochrona personelu nie powinny być traktowane jako konkurujące ze sobą cele. Odpowiednio zaplanowane działania mogą wspierać bezpieczeństwo obu grup, przy zachowaniu jakości diagnostyki i skuteczności wykonywanych procedur medycznych.
Placówki zainteresowane wyposażeniem w tym obszarze mogą zapoznać się z ofertą ochrony radiologicznej i pozycjonerów RTG Empireum. Dostępne rozwiązania obejmują m.in. fartuchy ochronne, osłony tarczycy, okulary radiologiczne, pozycjonery oraz akcesoria do przechowywania osłon.
W celu uzyskania informacji o dostępnych modelach i ich dokumentacji technicznej zapraszamy do kontaktu z zespołem Empireum.
Źródła
- International Commission on Radiological Protection (ICRP). Occupational Radiological Protection in Interventional Procedures. ICRP Publication 139. Ann. ICRP 47(2), 2018.
- International Commission on Radiological Protection (ICRP). ICRP Statement on Tissue Reactions and Early and Late Effects of Radiation in Normal Tissues and Organs. ICRP Publication 118. Ann. ICRP 41(1/2), 2012.
- International Atomic Energy Agency (IAEA). Radiation Protection and Safety in Medical Uses of Ionizing Radiation. Specific Safety Guide No. SSG-46. Wiedeń, 2018.
- International Atomic Energy Agency (IAEA). 10 Pearls: Radiation Protection of Staff in Fluoroscopy. Materiał edukacyjny programu Radiation Protection of Patients (RPOP).
- International Atomic Energy Agency (IAEA). Why routine patient contact shielding is no longer needed. Materiał informacyjny programu RPOP.
- Miller DL, Vañó E, Bartal G i wsp. Occupational Radiation Protection in Interventional Radiology: A Joint Guideline of the Cardiovascular and Interventional Radiology Society of Europe and the Society of Interventional Radiology. Cardiovasc Intervent Radiol. 2010;33(2):230–239. DOI: 10.1007/s00270-009-9756-7.
- European consensus on patient contact shielding. Insights into Imaging / Physica Medica / Radiography, 2021.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (tekst jednolity z późniejszymi zmianami).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie warunków bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego dla wszystkich rodzajów ekspozycji medycznej (tekst jednolity z późniejszymi zmianami).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 marca 2023 r. w sprawie szczególnej ochrony niektórych kategorii osób w związku z ekspozycją medyczną w badaniach diagnostycznych, zabiegach i leczeniu (Dz.U. 2023 poz. 576).