Terapia chłodzeniem w stomatologii – znaczenie w kontroli bólu, obrzęku i przebiegu rekonwalescencji

Zabiegi chirurgiczne w obrębie jamy ustnej i części twarzowej czaszki, choć wykonywane coraz mniej inwazyjnymi technikami, nieuchronnie wiążą się z urazem tkanek. Jego naturalną konsekwencją jest rozwój miejscowej reakcji zapalnej, której klinicznymi objawami mogą być ból, obrzęk, ograniczenie otwierania ust oraz przejściowe pogorszenie komfortu funkcjonowania pacjenta.

Jedną z metod wspomagających postępowanie pooperacyjne jest miejscowa terapia chłodzeniem – krioterapia. W stomatologii pojęcie to nie oznacza destrukcyjnego zamrażania tkanek, stosowanego np. przy usuwaniu niektórych zmian patologicznych, lecz kontrolowane obniżenie temperatury tkanek w celu modulowania reakcji pooperacyjnej.

Badania indeksowane w PubMed pokazują, że odpowiednio stosowane chłodzenie może mieć znaczenie przede wszystkim w ograniczaniu bólu i obrzęku, choć wielkość efektu zależy m.in. od rodzaju zabiegu, czasu rozpoczęcia terapii, temperatury oraz sposobu aplikacji chłodzenia.

Dlaczego chłodzenie może wpływać na przebieg reakcji pooperacyjnej?

Uraz chirurgiczny inicjuje miejscową odpowiedź zapalną i zwiększenie przepuszczalności naczyń, co sprzyja gromadzeniu się płynu w przestrzeni śródmiąższowej. Właśnie dlatego po bardziej rozległych zabiegach stomatologicznych typowe są obrzęk policzka, uczucie napięcia tkanek oraz ból.

Miejscowe obniżenie temperatury oddziałuje na kilka elementów tej odpowiedzi. Efekty chłodzenia wiązane są m.in. ze zmniejszeniem miejscowego przepływu krwi poprzez zwężenie naczyń, ograniczeniem aktywności metabolicznej tkanek oraz zmniejszeniem przewodnictwa nerwowego odpowiedzialnego za odczuwanie bólu. Mechanizmy te stanowią biologiczne uzasadnienie wykorzystania terapii chłodzeniem we wczesnym okresie pooperacyjnym.

Nie oznacza to jednak, że każda forma chłodzenia daje identyczny efekt kliniczny. Jednym z najważniejszych problemów wskazywanych w literaturze pozostaje brak pełnej standaryzacji sposobu aplikowania zimna – poszczególne badania różnią się temperaturą, czasem chłodzenia, przerwami pomiędzy aplikacjami oraz zastosowaną metodą.

Usuwanie trzecich zębów trzonowych – najlepiej przebadany obszar zastosowania

Chirurgiczne usuwanie zatrzymanych dolnych trzecich zębów trzonowych jest jednym z najczęściej analizowanych modeli badawczych dotyczących pooperacyjnej krioterapii w stomatologii.

Już wcześniejsze badania kliniczne wskazywały, że chłodzenie może zmniejszać obrzęk i dolegliwości bólowe po ekstrakcji trzecich trzonowców. W badaniu Laureano Filho i wsp. zastosowanie krioterapii wiązało się ze zmniejszeniem bólu oraz obrzęku, choć nie stwierdzono analogicznego efektu w zakresie szczękościsku.

Późniejsze przeglądy systematyczne pokazały jednak, że wyniki badań nie są całkowicie jednorodne.

Metaanaliza do Nascimento-Júnior i wsp. z 2019 r., obejmująca randomizowane badania kliniczne, wskazała na niewielką korzyść krioterapii w redukcji bólu, natomiast autorzy nie potwierdzili jednoznacznego wpływu na obrzęk twarzy i szczękościsk. Podkreślili jednocześnie problem różnic pomiędzy stosowanymi protokołami chłodzenia.

W tym samym roku Larsen, Kofod i Starch-Jensen opublikowali przegląd systematyczny obejmujący sześć badań o niskim lub niejasnym ryzyku błędu systematycznego. W tej analizie 30-minutowe, przerywane sesje krioterapii stosowane w pierwszych dniach po zabiegu wiązały się ze zmniejszeniem obrzęku, bólu i szczękościsku w porównaniu z brakiem chłodzenia. Pacjenci oceniali również korzystniej przebieg rekonwalescencji.

Nowsza, opublikowana w 2025 r. analiza przeglądów systematycznych i metaanaliz sklasyfikowała krioterapię jako metodę prawdopodobnie korzystną w zakresie zmniejszania bólu i obrzęku w pierwszych 72 godzinach po chirurgicznym usunięciu trzeciego trzonowca.

Oznacza to, że współczesne dane przemawiają za klinicznym znaczeniem chłodzenia, szczególnie we wczesnej fazie pooperacyjnej, ale jednocześnie nie pozwalają traktować każdego protokołu chłodzenia jako równoważnego.

Chłodzenie kontrolowane a klasyczne okłady z lodu

Istotnym kierunkiem rozwoju terapii chłodzeniem było odejście od tradycyjnych okładów na rzecz urządzeń umożliwiających utrzymywanie kontrolowanej temperatury w sposób bardziej stabilny i powtarzalny.

Jednym z badanych rozwiązań jest hiloterapia, czyli metoda wykorzystująca cyrkulację schłodzonego medium w dopasowanej do obszaru zabiegowego aplikacji.

W randomizowanym badaniu Rana i wsp. dotyczącym pacjentów po chirurgicznym usunięciu trzecich zębów trzonowych oceniano obrzęk za pomocą trójwymiarowych metod pomiarowych. Pacjenci korzystający z systemu kontrolowanego chłodzenia wykazywali mniejszy obrzęk twarzy oraz mniejsze dolegliwości bólowe niż osoby stosujące konwencjonalne chłodzenie.

Podobne obserwacje uzyskano w chirurgii ortognatycznej. W randomizowanym badaniu wykorzystującym trójwymiarową ocenę twarzy kontrolowane chłodzenie przy zastosowaniu systemu Hilotherm prowadziło do zmniejszenia obrzęku i bólu w porównaniu z chłodzeniem konwencjonalnym.

Szerszą ocenę dostępnych danych przedstawili Bates i Knepil w przeglądzie systematycznym i metaanalizie obejmującej pięć badań i 206 pacjentów. W porównaniu z chłodzeniem lodem hiloterapia była związana z mniejszym bólem po 48 i 72 godzinach oraz mniejszym obrzękiem pooperacyjnym. Pacjenci preferowali również tę metodę w porównaniu z innymi sposobami chłodzenia.

Dane te są istotne, ponieważ sugerują, że w terapii chłodzeniem znaczenie może mieć nie tylko samo obniżenie temperatury, lecz również kontrola i powtarzalność warunków chłodzenia.

Jaką temperaturę stosować?

Optymalna temperatura pozostaje przedmiotem badań.

El-Karmi, Hassfeld i Bonitz porównali po zabiegach ortognatycznych kontrolowane chłodzenie w temperaturach 18°C oraz 22°C. Obrzęk mierzono przy pomocy skanera 3D w kolejnych dniach po zabiegu. W grupie chłodzonej do 18°C obserwowano mniejszy obrzęk resztkowy w późniejszej fazie obserwacji, natomiast intensywność bólu była porównywalna pomiędzy grupami. Pacjenci oceniali chłodzenie w temperaturze 18°C jako subiektywnie bardziej komfortowe.

Badanie pokazuje jednocześnie, że „zimniej” nie powinno automatycznie oznaczać „lepiej”. Współczesna koncepcja kontrolowanego chłodzenia zakłada raczej utrzymanie określonych warunków termicznych niż maksymalne obniżanie temperatury powierzchni tkanek.

Chirurgia ortognatyczna i zabiegi szczękowo-twarzowe

Znaczenie chłodzenia jest szczególnie interesujące w przypadku bardziej rozległych zabiegów obejmujących kości szczęki i żuchwy.

Po operacjach ortognatycznych obrzęk może być znacznie większy niż po standardowych zabiegach dentoalveolarnych, dlatego skuteczna kontrola reakcji zapalnej ma znaczenie nie tylko dla komfortu pacjenta, ale również dla pierwszych dni rekonwalescencji.

Badania randomizowane oraz metaanalizy wskazują, że kontrolowane chłodzenie może zmniejszać obrzęk i ból po tego rodzaju procedurach. W badaniu Rana i wsp. zastosowanie kontrolowanego chłodzenia było związane z mniejszym obrzękiem i bólem w porównaniu z metodami konwencjonalnymi.

Przeglądy obejmujące chirurgię twarzowo-szczękową wskazują natomiast, że hiloterapia może wpływać zarówno na wczesny ból pooperacyjny, jak i obrzęk, choć autorzy podkreślają potrzebę dalszych dobrze zaprojektowanych badań randomizowanych.

Krioterapia znajduje zastosowanie również w endodoncji

Interesującym i rozwijającym się zastosowaniem chłodzenia jest endodoncja, gdzie badana jest przede wszystkim krioterapia śródkanałowa.

W tym przypadku terapia wygląda zupełnie inaczej niż chłodzenie skóry twarzy. Po mechanicznym i chemicznym opracowaniu kanału stosuje się końcowe płukanie schłodzonym roztworem.

W wieloośrodkowym randomizowanym badaniu klinicznym Vera i wsp. obejmującym 210 pacjentów z martwicą miazgi i objawowym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych zastosowano jako końcowe płukanie 20 ml schłodzonego do około 2,5°C roztworu soli fizjologicznej przez pięć minut. Pacjenci poddani krioterapii wykazywali mniejszą częstość i intensywność bólu po zabiegu oraz mniejsze zapotrzebowanie na leki przeciwbólowe.

Przegląd systematyczny z metaanalizą opublikowany w 2022 r. potwierdził, że krioterapia śródkanałowa może zmniejszać ból po leczeniu endodontycznym u pacjentów z objawowym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych, szczególnie w pierwszych 24 godzinach. Jednocześnie podobnej korzyści nie wykazano w przypadku zębów z prawidłowymi tkankami okołowierzchołkowymi.

Kolejne randomizowane badania wzmacniają te obserwacje. Badanie z 2024 r. wykazało, że 30-minutowa krioterapia wewnątrzustna u pacjentów z objawowym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych zmniejszała zarówno natężenie bólu pooperacyjnego, jak i poziom substancji P – neuropeptydu związanego z transmisją bólu i procesem zapalnym.

W 2025 r. w randomizowanym badaniu obejmującym 302 pacjentów wykazano natomiast istotnie mniejszy ból po 6, 24 i 72 godzinach od leczenia kanałowego w grupie, w której końcowe płukanie przeprowadzono schłodzonym roztworem soli fizjologicznej. Po tygodniu różnice pomiędzy grupami nie były już istotne.

Najnowsze dane opublikowane w 2026 r. również wskazują na możliwość wykorzystania krioterapii jako dodatkowej, niefarmakologicznej metody postępowania w bólu po leczeniu endodontycznym.

Co wynika z badań dla praktyki stomatologicznej?

Analiza dostępnej literatury pokazuje, że terapia chłodzeniem nie powinna być traktowana wyłącznie jako tradycyjny „zimny okład”. Sposób aplikacji, temperatura, czas terapii oraz możliwość utrzymania stabilnych warunków mogą mieć wpływ na uzyskiwane rezultaty.

Najwięcej danych klinicznych dotyczy obecnie postępowania po chirurgicznym usunięciu trzecich trzonowców oraz zabiegach chirurgii szczękowo-twarzowej. W tych zastosowaniach korzyści dotyczą przede wszystkim ograniczenia bólu i obrzęku we wczesnym okresie pooperacyjnym. Wyniki dotyczące szczękościsku są bardziej zróżnicowane.

Coraz mocniejsze dane pojawiają się również w endodoncji, szczególnie w przypadku pacjentów z objawowym zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych.

Jednocześnie nie należy automatycznie przenosić wyników uzyskanych po ekstrakcjach trzecich zębów trzonowych czy operacjach ortognatycznych na wszystkie zabiegi stomatologiczne. Dla części procedur, w tym wielu zastosowań implantologicznych czy periodontologicznych, baza dowodowa dotycząca konkretnych protokołów chłodzenia pozostaje wyraźnie mniejsza.

Chłodzenie jako element współczesnego postępowania pooperacyjnego

Rozwój stomatologii coraz częściej koncentruje się nie tylko na technicznym powodzeniu zabiegu, ale również na ograniczeniu obciążenia pooperacyjnego pacjenta.

Z tej perspektywy terapia chłodzeniem jest interesującym narzędziem wspomagającym. Jej największą zaletą jest możliwość niefarmakologicznego oddziaływania na niektóre elementy odpowiedzi pooperacyjnej. Dostępne dane wskazują przede wszystkim na potencjał w zakresie zmniejszenia bólu i obrzęku w pierwszych godzinach i dniach po zabiegu.

Jednocześnie literatura pokazuje wyraźnie, że skuteczność chłodzenia zależy od zastosowanej metody. Dlatego przyszłość tego obszaru może należeć nie tyle do coraz intensywniejszego chłodzenia, ile do precyzyjnego, kontrolowanego zarządzania temperaturą tkanek w określonym czasie.

W stomatologii, chirurgii stomatologicznej i chirurgii szczękowo-twarzowej może to oznaczać przejście od prostych, trudnych do standaryzacji okładów do metod umożliwiających bardziej powtarzalną terapię.

Literatura – publikacje indeksowane w PubMed

1. do Nascimento-Júnior EM, Dos Santos GMS, Tavares Mendes ML, et al. Cryotherapy in reducing pain, trismus, and facial swelling after third-molar surgery: Systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. J Am Dent Assoc. 2019;150(4):269–277.e1. PMID: 30798949. DOI: 10.1016/j.adaj.2018.11.008.

2. Larsen MK, Kofod T, Starch-Jensen T. Therapeutic efficacy of cryotherapy on facial swelling, pain, trismus and quality of life after surgical removal of mandibular third molars: A systematic review. J Oral Rehabil. 2019;46(6):563–573. PMID: 30869171. DOI: 10.1111/joor.12789.

3. Rana M, Gellrich NC, Ghassemi A, et al. Three-dimensional evaluation of postoperative swelling after third molar surgery using 2 different cooling therapy methods: a randomized observer-blind prospective study. J Oral Maxillofac Surg. 2011;69(8):2092–2098. PMID: 21496998. DOI: 10.1016/j.joms.2010.12.038.

4. Rana M, Gellrich NC, Joos U, et al. 3D evaluation of postoperative swelling using two different cooling methods following orthognathic surgery: a randomised observer blind prospective pilot study. Int J Oral Maxillofac Surg. 2011;40(7):690–696. PMID: 21411291. DOI: 10.1016/j.ijom.2011.02.015.

5. Bates AS, Knepil GJ. Systematic review and meta-analysis of the efficacy of hilotherapy following oral and maxillofacial surgery. Int J Oral Maxillofac Surg. 2016;45(1):110–117. PMID: 26362489. DOI: 10.1016/j.ijom.2015.08.983.

6. El-Karmi A, Hassfeld S, Bonitz L. Development of swelling following orthognathic surgery at various cooling temperatures by means of hilotherapy – a clinical, prospective, monocentric, single-blinded, randomised study. J Craniomaxillofac Surg. 2018;46(9):1401–1407. PMID: 30031593. DOI: 10.1016/j.jcms.2018.01.012.

7. Vera J, Ochoa J, Romero M, et al. Intracanal Cryotherapy Reduces Postoperative Pain in Teeth with Symptomatic Apical Periodontitis: A Randomized Multicenter Clinical Trial. J Endod. 2018;44(1):4–8. PMID: 29079057. DOI: 10.1016/j.joen.2017.08.038.

8. Hespanhol FG, Guimarães LS, Antunes LAA, Antunes LS. Effect of intracanal cryotherapy on postoperative pain after endodontic treatment: systematic review with meta-analysis. Restor Dent Endod. 2022;47(3):e30. PMID: 36090511. DOI: 10.5395/rde.2022.47.e30.

9. Hamza EM, Abd El Aziz TM, Obeid MF. The influence of intraoral cryotherapy on postoperative pain and substance P in symptomatic apical periodontitis: randomized clinical study. Sci Rep. 2024;14:13890. PMID: 38880787. DOI: 10.1038/s41598-024-64071-y.

10. Ahmad MZ. Effects of intracanal cryotherapy on postoperative pain in necrotic teeth with symptomatic apical periodontitis: a randomized controlled clinical trial. Front Dent Med. 2025. PMID: 40297278. DOI: 10.3389/fdmed.2025.1543383.